Radni i ich miejsca pracy pod lupą. Powstała ogólnopolska mapa

Czy osoby sprawujące mandat radnego powinny jednocześnie być zatrudnione w instytucjach zależnych od samorządu, który mają kontrolować? To pytanie od lat powraca w debacie publicznej i wciąż budzi kontrowersje. Choć obowiązujące przepisy w wielu przypadkach dopuszczają takie sytuacje, pojawiają się wątpliwości dotyczące przejrzystości i potencjalnego konfliktu interesów.

Właśnie w odpowiedzi na te wątpliwości powstał nowy projekt społeczny przygotowany przez Sieć Obywatelską Watchdog Polska. Organizacja uruchomiła serwis internetowy, który pozwala sprawdzić, gdzie zatrudnieni są radni w całym kraju. Narzędzie ma formę interaktywnej mapy i gromadzi dane dotyczące pracy radnych w spółkach komunalnych oraz innych jednostkach powiązanych z gminami.

Platforma została zaprojektowana w taki sposób, aby była użyteczna dla każdego mieszkańca. Dane pogrupowano według gmin, co umożliwia szybkie sprawdzenie sytuacji w najbliższej okolicy. Co istotne, projekt nie jest zamkniętą bazą – jego rozwój opiera się również na aktywności obywateli.

Mieszkańcy mogą nie tylko przeglądać zgromadzone informacje, ale również zgłaszać nowe przypadki. Każde zgłoszenie trafia do weryfikacji, która odbywa się m.in. poprzez składanie wniosków o dostęp do informacji publicznej do odpowiednich instytucji. Dzięki temu dane publikowane w serwisie mają być rzetelne i sprawdzone.

Twórcy podkreślają, że ich inicjatywa nie ma na celu oceniania konkretnych osób. Chodzi raczej o pokazanie szerszego zjawiska, które może mieć charakter systemowy. Łączenie funkcji kontrolnej radnego z zależnością zawodową od jednostek podległych gminie może bowiem wpływać na sposób podejmowania decyzji i budzić pytania o niezależność.

Na razie serwis funkcjonuje w wersji pilotażowej i skupia się wyłącznie na jednym rodzaju powiązań – zatrudnieniu radnych w instytucjach zależnych od tej samej gminy, w której pełnią oni swoje funkcje. W przyszłości planowane jest jednak rozszerzenie projektu o kolejne formy relacji między samorządowcami a podmiotami publicznymi.

Eksperci zajmujący się jawnością życia publicznego zwracają uwagę, że problem nie dotyczy wyłącznie Polski. W wielu krajach europejskich obowiązują bardziej restrykcyjne zasady dotyczące łączenia funkcji publicznych z zatrudnieniem w instytucjach zależnych od władzy lokalnej. Przykładowo w niektórych państwach wprowadzono obowiązek szczegółowego ujawniania źródeł dochodów lub całkowity zakaz łączenia określonych stanowisk.

W Polsce podstawowe regulacje w tym zakresie zawarte są m.in. w ustawie o samorządzie gminnym oraz przepisach antykorupcyjnych. Radni mają obowiązek składania oświadczeń majątkowych, które są jawne, jednak – jak podkreślają organizacje społeczne – dostęp do tych informacji bywa utrudniony, a ich analiza wymaga czasu i wiedzy.

Dlatego właśnie nowe narzędzie ma ułatwić obywatelom kontrolę nad lokalną władzą. Jak zaznacza Szymon Osowski, prezes Watchdog Polska, samo zatrudnienie radnego w spółce komunalnej nie musi oznaczać naruszenia prawa. Kluczowe jest jednak to, aby takie sytuacje były w pełni transparentne i łatwe do sprawdzenia.

Twórcy projektu zachęcają mieszkańców do aktywnego udziału – zarówno poprzez korzystanie z serwisu, jak i przesyłanie nowych informacji. Im więcej danych uda się zgromadzić, tym pełniejszy obraz zjawiska będzie można przedstawić opinii publicznej. To z kolei może stać się punktem wyjścia do szerszej dyskusji o standardach przejrzystości oraz przeciwdziałaniu korupcji w samorządach.

Radosław Dąbrowski