Bioregion Biebrza – spotkanie nauki z naturą i historią. 90. Wszechnica Biebrzańska

21–22 marca 2026 roku w sercu doliny Biebrzy odbyło się wyjątkowe wydarzenie naukowe – 90. Wszechnica Biebrzańska. Spotkanie, organizowane było przez Muzeum Podlaskie w Białymstoku, Biebrzański Park Narodowy oraz Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, stało się przestrzenią dialogu między nauką, historią i przyrodą. Tegoroczna edycja nosi tytuł „Bioregion Biebrza. Rzeka i człowiek” i koncentruje się na relacjach ludzi z unikatowym środowiskiem nadbiebrzańskich mokradeł.

Pierwszy dzień wydarzenia odbędzie się w Centrum Edukacji i Zarządzania Biebrzańskiego Parku Narodowego w Osowcu-Twierdzy – miejscu szczególnym, położonym w samym środku jednego z najcenniejszych obszarów przyrodniczych Europy. Drugiego dnia uczestnicy wyruszyli w teren, odwiedzając okolice Jatwiezi Małej, gdzie będą mogli zobaczyć efekty badań bezpośrednio w krajobrazie doliny Biebrzy.

Spotkanie miało charakter nie tylko naukowy, ale i popularyzatorski. Organizatorzy chcieli przybliżyć wyniki wieloletnich badań szerszej publiczności, odchodząc od hermetycznego języka akademickiego na rzecz bardziej przystępnej narracji.

Centralnym pojęciem konferencji jest „bioregion” – termin opisujący obszar, w którym środowisko naturalne i działalność człowieka tworzą nierozerwalną całość. Dolina Biebrzy to modelowy przykład takiego miejsca: z jednej strony niezwykle bogata przyrodniczo, z drugiej – naznaczona śladami obecności człowieka od tysięcy lat.

Badacze analizują ten obszar kompleksowo, wykorzystując różnorodne metody:

• wykopaliska archeologiczne,
• badania podwodne,
• nieinwazyjne prospekcje terenu (np. skanowanie geofizyczne),
• analizy paleośrodowiskowe (badania dawnych warunków klimatycznych i krajobrazowych).

Dzięki temu możliwe jest odtworzenie zarówno historii osadnictwa, jak i zmian środowiskowych zachodzących na przestrzeni tysięcy lat.

Podczas Wszechnicy zaprezentowano fascynujące odkrycia z doliny Biebrzy. Naukowcy opowiedzą m.in. o:

• społecznościach łowców-zbieraczy zamieszkujących te tereny po ustąpieniu lodowca,
• reliktach pradawnych fortyfikacji sprzed kilku tysięcy lat,
• tajemniczych stanowiskach sepulkralnych oznaczonych kamiennymi płytami,
• strefach kontaktu i napięć kulturowych z przełomu epok.

Badania wskazują, że dolina Biebrzy była nie tylko miejscem osadnictwa, ale również ważnym szlakiem komunikacyjnym i obszarem kontaktów między różnymi grupami ludności.

Jednym z najciekawszych elementów projektu są analizy torfowisk, które pełnią funkcję naturalnego archiwum. W warstwach torfu zachowały się ślady dawnych jezior, zmian klimatycznych oraz obecności człowieka.

Dzięki badaniom paleoekologicznym naukowcy potrafią odtworzyć:

• jak wyglądał krajobraz doliny tysiące lat temu,
• kiedy pojawiły się pierwsze ślady działalności ludzkiej,
• jak zmieniały się warunki klimatyczne i hydrologiczne.

To właśnie te dane pozwalają lepiej zrozumieć, jak powstał dzisiejszy unikatowy charakter biebrzańskich bagien – jednego z największych kompleksów torfowiskowych w Europie.

„Bioregion Biebrza” to długofalowy program badawczy rozpoczęty w 2023 roku, realizowany we współpracy wielu instytucji naukowych i muzealnych, w tym także Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. Jego celem jest całościowe poznanie przeszłości regionu – zarówno pod względem kulturowym, jak i przyrodniczym.

W wydarzeniu udział brali udział specjaliści z różnych dziedzin, m.in. archeolodzy, biolodzy i artyści, co podkreśla interdyscyplinarny charakter przedsięwzięcia :

Adam Wawrusiewicz – Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Hubert Lepionka – Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Krzysztof Żurek – Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Michał Przeździecki – Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski
Vadzim Bielaviets – Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski
Miron Bogacki – Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski
Anita Murawska – Wydział Biologii, Uniwersytet Warszawski
Adam Gillert - Uniwersytet Artystyczny im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu

Uzupełnieniem konferencji będzie wystawa prac plastycznych inspirowanych krajobrazem biebrzańskich torfowisk. Sztuka stanie się tu formą interpretacji wyników badań oraz próbą uchwycenia atmosfery tego niezwykłego miejsca.

Idea wydarzenia dobrze oddaje myśl XIX-wiecznego badacza Zygmunt Gloger, który podkreślał wartość odkrywania lokalnych, często niedocenianych zakątków. Dzisiejsze badania wpisują się w tę tradycję – pokazując, że dolina Biebrzy wciąż kryje wiele tajemnic.

90 Wszechnica Biebrzańska to nie tylko podsumowanie dotychczasowych badań, ale także zaproszenie do dalszej dyskusji nad przyszłością tego wyjątkowego regionu. To okazja, by spojrzeć na Biebrzę nie tylko jako obszar przyrodniczy, lecz także jako przestrzeń głęboko zakorzenioną w historii człowieka.

Radosław Dąbrowski