Nowe zasady zwolnień lekarskich. Co naprawdę zmienia się po podpisaniu ustawy?

7 stycznia prezydent podpisał ustawę, która w istotny sposób modyfikuje przepisy dotyczące zwolnień lekarskich, kontroli ich wykorzystywania oraz systemu orzecznictwa lekarskiego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Choć zmiany są rozłożone w czasie, już teraz wokół nowych regulacji narosło wiele nieporozumień. Warto więc oddzielić fakty od medialnych uproszczeń i wyjaśnić, co rzeczywiście się zmienia, a co pozostaje bez zmian.

Zmiany obowiązujące po 14 dniach od ogłoszenia ustawy

Pierwszy pakiet przepisów koncentruje się na doprecyzowaniu zasad kontroli zwolnień lekarskich oraz procedur związanych z ich wystawianiem. Celem ustawodawcy było usunięcie wątpliwości interpretacyjnych, które od lat pojawiały się zarówno po stronie ubezpieczonych, jak i lekarzy oraz ZUS.

Nowe regulacje jednoznacznie potwierdzają prawo ZUS do kontrolowania zwolnień wystawianych nie tylko z powodu choroby ubezpieczonego, ale również w przypadku opieki nad chorym członkiem rodziny. Dodatkowo Zakład może żądać od ubezpieczonego wyjaśnień i informacji niezbędnych do przeprowadzenia kontroli.

Ustawa precyzuje również, jakie działania może podjąć ZUS wobec lekarzy, u których stwierdzono nieprawidłowości. Zakład uzyskał możliwość przekazywania zgromadzonej dokumentacji odpowiednim samorządom zawodowym lekarzy i lekarzy dentystów w celu prowadzenia postępowań dyscyplinarnych. Zmieniono także tryb odwoławczy od decyzji o cofnięciu upoważnienia do wystawiania zwolnień - zamiast odwołania do ministra, sprawa będzie ponownie rozpatrywana przez prezesa ZUS.

Po trzech miesiącach - kluczowe definicje i nowe zasady kontroli

Najwięcej emocji budzą przepisy, które wejdą w życie po upływie trzech miesięcy od ogłoszenia ustawy. Dotyczą one przede wszystkim aktywności podejmowanej podczas zwolnienia lekarskiego.

Nie zmienia się podstawowa zasada - wykonywanie pracy zarobkowej w okresie zwolnienia nadal oznacza utratę prawa do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia. Nowością jest jednak precyzyjne zdefiniowanie, czym jest "praca zarobkowa" oraz "aktywność niezgodna z celem zwolnienia".

Za pracę zarobkową uznana zostanie każda czynność przynosząca dochód, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania. Wyjątek stanowią czynności incydentalne, podejmowane z powodu istotnych okoliczności - przy czym polecenie pracodawcy nie może być uznane za taką okoliczność. Z kolei aktywność niezgodna z celem zwolnienia to działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia lub rekonwalescencji. Z definicji wyłączono zwykłe czynności dnia codziennego oraz sporadyczne działania wymuszone istotnymi okolicznościami.

Równolegle ustawodawca wzmacnia i porządkuje system kontroli. Uprawnienia kontrolne zachowują zarówno ZUS, jak i płatnicy składek, jednak przepisy wprost wskazują, że kontrola może obejmować także osoby, których tytuł ubezpieczenia już ustał. Nowością jest prawo kontrolerów do wylegitymowania osoby kontrolowanej, wstępu do miejsca kontroli oraz pozyskiwania informacji nie tylko od ubezpieczonego, ale również od pracodawcy i lekarza leczącego.

Zmiany w orzecznictwie lekarskim ZUS

Ustawa znacząco przebudowuje także model orzecznictwa lekarskiego. Oprócz lekarzy orzeczników do wydawania orzeczeń w określonych sprawach będą mogli zostać włączeni fizjoterapeuci oraz pielęgniarki i pielęgniarze posiadający tytuł specjalisty. Dotyczy to m.in. spraw rehabilitacji w ramach prewencji rentowej oraz orzekania o niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Zróżnicowano również wymagania kwalifikacyjne wobec lekarzy orzeczników. Obok lekarzy ze specjalizacją będą mogli pracować także lekarze w trakcie szkolenia specjalizacyjnego lub posiadający co najmniej pięcioletnie doświadczenie zawodowe. Jednocześnie utrzymano wysokie wymagania wobec kadry nadzorującej system orzecznictwa - w tych przypadkach tytuł specjalisty pozostaje obligatoryjny.

Uelastyczniono także formy zatrudnienia kadry medycznej, dopuszczając zarówno umowy o pracę, jak i umowy o świadczenie usług. Wprowadzono przy tym nowe, jednolite zasady ustalania wynagrodzeń zasadniczych dla pracowników zatrudnionych na etatach, powiązane z przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce narodowej.

Rewolucja od 1 stycznia 2027 roku

Najdalej idące zmiany zostały zaplanowane na 1 stycznia 2027 r. Dotyczą one zarówno wystawiania e-ZLA, jak i całego procesu orzeczniczego.

Od tego momentu lekarz - na wniosek ubezpieczonego - nie będzie musiał wystawiać zwolnienia z każdego tytułu ubezpieczenia, jeżeli charakter pracy pozwala na jej wykonywanie mimo choroby. Oznacza to, że osoba zatrudniona u dwóch pracodawców będzie mogła przebywać na zwolnieniu w jednej pracy, a w drugiej nadal świadczyć pracę, o ile nie stoi to w sprzeczności z jej stanem zdrowia. W takiej sytuacji ubezpieczony będzie zobowiązany poinformować płatnika składek o zwolnieniu z innego tytułu.

Równocześnie w jednym akcie prawnym zostaną ujednolicone zasady wydawania orzeczeń dla wszystkich celów - zarówno ubezpieczeniowych, jak i pozaubezpieczeniowych. Wprowadzono zasadę jednoosobowego orzekania, możliwość przeprowadzania e-wizyt, elektroniczną formę orzeczeń oraz maksymalny 30-dniowy termin na ich wydanie. Osoby zainteresowane zyskają też prawo do wniesienia ponaglenia w razie przekroczenia tego terminu.

Porządkowanie systemu zamiast rewolucji

Choć zakres zmian jest szeroki, ich wspólnym mianownikiem jest doprecyzowanie i uporządkowanie obowiązujących zasad, a nie ich całkowite odwrócenie. Ustawodawca dąży do ograniczenia nadużyć, zwiększenia przejrzystości procedur oraz lepszego dostosowania systemu do realiów rynku pracy i ochrony zdrowia. Kluczowe będzie jednak to, jak nowe przepisy zostaną zastosowane w praktyce - i czy rzeczywiście przyczynią się do zmniejszenia chaosu informacyjnego, który już dziś im towarzyszy.

(PW)