Betonozaza czy zielone podlaskie? Wyścig z czasem podlaskich samorządów

Podlasie słynie z unikalnej, czystej przyrody, jednak krajobraz naszego regionu drastycznie się zmienia. Każdego dnia w Polsce znika około 80 boisk piłkarskich naturalnych terenów zielonych, lasów, łąk i mokradeł. W ich miejsce wdziera się nieskoordynowana zabudowa. Czy nowa reforma planowania przestrzennego uratuje nas przed całkowitą betonozą? Na razie podlaskie gminy dramatycznie opóźniają wdrażanie kluczowych dokumentów.

Statystyki dla województwa podlaskiego są alarmujące. Do tej pory zaledwie 2 gminy ze 119 w całym regionie zdołały uchwalić wymagany przepisami plan ogólny. Ponad połowa samorządów w województwie w ogóle nie rozpoczęła jeszcze prac lub znajduje się dopiero na wczesnym etapie przygotowywania projektów. W skali całego kraju sytuacja wygląda podobnie – 56 procent samorządów wciąż odkłada te działania na później. Czasu na uregulowanie kwestii przestrzennych pozostało niewiele, ponieważ ostateczny ustawowy termin wyznaczono na 31 sierpnia 2026 roku. I tak został on już przedłużony, bo pierwotnie miał on mijać 30 czerwca 2026.

Eksperci powołujący się na badania i analizy Fundacji Sendzimira nie kryją obaw, że narzucony odgórnie termin jest nierealny dla większości urzędów. Proces powstawania planu to skomplikowana machina prawno-biurokratyczna. Na problem ten zwraca uwagę Ilona Gosk z Fundacji Sendzimira, wskazując, że uchwalenie takiego dokumentu trwa zwykle od 2 do nawet 3 lat. Jest to złożony proces obejmujący przygotowanie projektu, opiniowanie, konsultacje i uchwalanie. Jeśli samorządy nie zdążą przed końcem sierpnia 2026 roku, grozi nam ogromny kryzys. Brak planu ogólnego zablokuje wydawanie nowych decyzji budowlanych tam, gdzie nie ma planów miejscowych, co oznacza całkowity paraliż inwestycyjny.

Dotychczasowy brak rygorystycznych planów doprowadził do gigantycznego chaosu. Gdy brakuje planu miejscowego, inwestycje powstają na podstawie tzw. warunków zabudowy (decyzji WZ), które nie muszą być zgodne z ogólną polityką gminy. Efektem są osiedla domów rozlewające się na cenne przyrodniczo łąki czy lasy. Generuje to potężne koszty dla gmin, które muszą tę infrastrukturę później doprowadzić, oraz dla samych mieszkańców zmuszonych do dalekich dojazdów. Urbanistka Agnieszka Machnowska wylicza, że terenów pod zabudowę mieszkaniową mamy w Polsce już tyle, że mogłoby na nich zamieszkać nawet 200 milionów osób, czyli ponad pięć razy więcej niż wynosi liczba mieszkańców kraju, a ten przestrzenny chaos generuje rocznie aż 84,3 mld zł strat.

Dla naszego województwa walka z bezprawną betonozą ma znaczenie fundamentalne. Podlasie mierzy się z coraz częstszymi okresami suszy oraz gwałtownymi, krótkotrwałymi opadami. Szczególnie niepokojące jest wysychanie lokalnych mokradeł i torfowisk, które pełnią kluczową rolę w zatrzymywaniu wody, przez co lokalne rolnictwo staje się mniej przewidywalne. Tymczasem kontakt z naturą to klucz do zdrowia mieszkańców – ponad 80 procent Polaków uważa, że miasto jest miejscem dla przyrody i chce ją mieć w swoim sąsiedztwie. Rozwiązaniem ma być promowana przez Fundację Sendzimira idea miasta 15-minutowego, gdzie zieleń, usługi i domy harmonijnie ze sobą współistnieją, a mieszkańcy nie tracą czasu na codzienne dojazdy.

Nowe przepisy dają nam realne narzędzie do obrony zielonych okolic przed zabudową deweloperską. Każda gmina ma ustawowy obowiązek przeprowadzenia konsultacji społecznych. Dla lokalnych społeczności kluczowe są dwa momenty na działanie:

• Na samym początku prac: kiedy gmina przystępuje do sporządzania planu i każdy zainteresowany może zgłosić swój oficjalny wniosek.

• Po publikacji gotowego projektu: kiedy mieszkańcy mogą zapoznać się z dokumentem, uczestniczyć w konsultacjach oraz zgłaszać konkretne uwagi do przedstawionego planu ogólnego.

Warto już teraz monitorować strony internetowe swoich urzędów gmin, by sprawdzić, na jakim etapie są prace i aktywnie włączyć się w ochronę podlaskiej przyrody.

AR